Barok - powtórzenie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.      Ramy chronologiczne i nazwy epoki:

- koniec XVI w. – lata 40.-50. XVIII (Europa, Polska)

- barocco (wł.): perła o nieregularnym kształcie; dziwność, nietypowość, nadmierna ozdobność

2.       Ważniejsze wydarzenia historyczne (patrz wydarzenia schyłku renesansu oraz: 1545 – 1618 - kontrreformacja, 1573 - królowie elekcyjni w Polsce, 1618 – 1648 - wojna trzydziestoletnia, 1655 -potop szwedzki)

3.      Kluczowe pojęcia:

- kontrreformacja – zwalczanie reformacji przez Kościół katolicki, poprzez system oświaty katolickiej (zakon jezuitów) i misję odzyskiwania/pozyskiwania wyznawców, ale też poprzez prześladowania innowierców/heretyków (tortury, wyroki śmierci, odbieranie majątków, cenzura – święta inkwizycja), rzezie na tle religijnym.

- teatralizacja życia – nadawanie cech rytuału, spektaklu, czynnościom nie tylko odświętnym (śluby, pogrzeby), ale też codziennym (makijaże, peruki, stroje, dekorowanie przestrzeni – pełne przepychu).

- metafizyka – zwrot ku duchowości jako wynik zagubienia, lęków, poczucia osamotnienia w niespokojnej epoce, objawiający się mistycyzmem, poszukiwaniem Boga, pogardą dla doczesności.

- sarmatyzm – bezpodstawna wiara w pochodzenie polskiej szlachty od starożytnego ludu wojowniczych Sarmatów. Zalety sarmackie uległy przemianie w wady: megalomanii narodowej, ksenofobii, konserwatyzmu, powierzchownej religijności, nietolerancji religijnej, nieuctwa, ciemnoty umysłowej, warcholstwa, pieniactwa, umiłowania przepychu, braku umiaru (obżarstwo, pijaństwo). Sarmatyzm - jedna z przyczyn chylenia się państwa ku upadkowi, ku zaborom.

4.      Filozofia (odwrót od antropocentryzmu, ku teocentryzmowi)

- spirytualizm, mistycyzm – św. Teresa: świat materialny jest złudny, prawdziwą jest wyłącznie rzeczywistość duchowa; postulaty życia zakonnego, pokuty, ascezy, kontemplacji, mistycznego doświadczania Boga

- kartezjanizm, racjonalizm -  Kartezjusz: Myślę, więc jestem; umysł jako najskuteczniejsze narzędzie poznawania rzeczywistości; wątpliwość jako punkt wyjścia zmiany, postępu; świat jest być może rzeczywistością śnioną przez człowieka

- sceptyzm – Pascal: człowiek jest istotą wątłą, ale jedyną myślącą wśród innych istot; wiara jest skuteczniejszą metodą odkrywania prawdy, niż rozum

5.      Sztuka baroku

- rezygnacja z (obowiązujących w antyku i renesansie) wyznaczników klasycznego kanonu piękna: umiar, prostota, harmonia, proporcjonalność, jasność, przejrzystość, mimetyzm

- fascynacja niezwykłością, wyrafinowaniem, efektownością, tajemniczością, nastrojem niepokoju, stąd stosowanie: zaburzonych proporcji, nieregularności, przesady, nadmiaru, dysharmonii, kontrastów, światłocienia, deformacji

- obszary tematyczne: przemijanie, niepewność istnienia, kruchość człowieka, marność doczesności, relacje między człowiekiem a Bogiem (metafizyka)

- cechy architektury: przepych architektoniczny, bogate, zróżnicowane, wieloelementowe zdobnictwo, monumentalizm; dynamiczny rozwój budownictwa sakralnego i świeckiego, wzbogacanych o ogrody, fontanny, place; twórcy: Giovanni Bernini, Francesco Borromini

- cechy malarstwa: operowanie światłocieniem, kontrastem, dynamizm i asymetria kompozycji, iluzja; motywy: religijne, mitologiczne, alegorie i symbole wyrażające marność doczesności, przemijanie; rozwój malarstwa portretowego (portret trumienny), pejzażowego, martwej natury, scen rodzajowych; artyści: Caravaggio, Rembrandt, Peter Paul Rubens

- cechy rzeźby: ekspresja, dynamizm postaci, monumentalizm, drapowanie fałd szat; artyści: Lorenzo Bernini

6.      Literatura, jej cechy i wybitni przedstawiciele:

- wielość kierunków artystycznych i tematyki

- refleksyjność: zainteresowanie ludzkim życiem – jego kruchością i nietrwałością z jednej strony, potrzebą uciech ze strony drugiej

- konceptualizm: poszukiwanie zaskakujących, oryginalnych rozwiązań, pomysłów (konceptów), na których wspiera się utwór

- kontrastowanie: zestawianie przeciwieństw, operowanie kontrastami

- wyrafinowanie językowe: bogactwo środków stylistycznych i obrazowania

- nurty literackie epoki: manieryzm (doskonałość formalna utworu, harmonia jego elementów), marinizm (doskonałość formalna utworu, popis kunsztu pisarskiego, wirtuozerii poetyckiej, miłość dworska),  konceptyzm (oryginalność, niezwykłość pomysłu poetyckiego, zaskakująca odbiorcę, szokująca go), poezja metafizyczna (wyraz myśli filozoficznej, rozważań metafizycznych, duchowych, religijnych)

- twórcy: Molier (Europa); Mikołaj Sęp Szarzyński, Daniel Naborowski, Jan Andrzej Morsztyn, Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki (Polska)

7.      Ważniejsze wzorce osobowe baroku

- sarmata wyidealizowany: patriota, miłośnik tradycji, gościnny, dumny, honorowy, bogobojny, tolerancyjny (W. Potocki, Nierządem Polska stoi …)

- sarmata „nie upiększany”: wysoka samoocena, chełpliwość, skłonność do awanturnictwa, brak umiaru w korzystaniu z uciech życia, fanatyzm religijny i ksenofobia, ograniczone horyzonty myślowe, niechęć do doskonalenia się (J. CH. Pasek, Pamiętniki)

- dworzanin: wykształcony, elokwentny, posiadający nienaganne maniery, obeznany z etykietą dworską, szarmancki wobec kobiet, flirciarz i zalotnik dworski (D. Naborowski, Na oczy królewny angielskiej, J. A. Morsztyn, Do trupa)

- żołnierz-patriota: gotowy do poświęceń obrońca ojczyzny, świadomy i światły obywatel, szanujący tradycję i wiarę, wzorowy gospodarz (J. CH. Pasek, Pamiętniki)

8.      Popularne motywy literackie epoki

- vanitas: vanitas vanitatum et omnia vanitas - marność nad marnościami i wszystko marność (krótkotrwałość życia, ulotność, przemijanie, marność doczesności; przechodzenie zmysłowego piękna w rozkład, zgniliznę, unicestwienie; dystans do wszystkiego, co doczesne, z jednoczesną potrzebą radosnego przeżycia tego, co krótkotrwałe; skupienie na drodze do zbawienia poprzez ucieczkę od pokus, szatana): Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet V O nietrwałej miłości rzeczy świata tego

- Bóg (potrzeba powrotu do pokornej religijności i poszukiwania wewnętrznego spokoju w modlitwie, kontemplacji religijnej; powrót do wizerunku Boga, jako surowego, zdystansowanego, budzącego lęk; tragizm człowieka nie znajdującego odpowiedzi na najważniejsze pytania, wznoszone do Boga): Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonety I, IV, V

- miłość dworska (poezja kunsztowna, wirtuozerska, chwaląca życie dworskie, flirty, zaloty, urodę i zalety dam dworu – magnackiego, książęcego, królewskiego; biegłość w sztuce słowa, popisy erudycji, konceptu): Jan Andrzej Morsztyn, O swej pannie, Daniel Naborowski, Na oczy królewny angielskiej

- życie szlacheckie, ziemiańskie, żołnierskie (wyidealizowane realia życia szlachty, jej obyczajów, mentalności, przygód wojennych): Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki

9.      Ważniejsze teksty literackie baroku

a)      Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonety – jako doskonałe dokonania poezji metafizycznej polskiego baroku

- sonet, cechy gatunkowe – kunsztowny utwór liryczny, 14-wersowy, 4 strofy (2 4-wersowe, opisowe, 2 3-wersowe, refleksyjne), o ścisłym układzie rymów; u Sępa 3 strofy 4-wersowe i 1 dwuwersowa z funkcja puenty

- tematyka (światopogląd baroku): zmienność, krótkość życia, ziemskie błądzenie człowieka, pełne niepokoju refleksje nad ziemskimi ułudami i pokusami, walka między grzesznym ciałem, a wieczną duszą człowieka, rozważania nad drogą zbliżającą człowieka do Boga

- środki artystyczne (zróżnicowane, sugestywne, bogate, konceptualne): przerzutnie, inwersje, antytezy, paradoksy, pytania retoryczne, oksymorony

- ważniejsze problemy: człowiek pełen niepokoju i rozterek, zagubiony w świecie, poszukujący Boga, świadomy swych słabości i skłonności do ulegania ułudzie życia i grzechowi, z którymi zmagania przywracają mu godność

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: porównania światopoglądu człowieka renesansu i baroku; natury człowieka; relacji człowiek – Bóg

b)     Jan Andrzej Morsztyn, Kanikuła, Lutnia – jako szczytowe osiągnięcia polskiej poezji dworskiej

- epigramaty (aforyzmy), erotyki, sonety

- tematyka: uroda kobieca, zalety niewieście, tęsknota za ukochaną, smutek odrzucenia, zabiegi o miłość, nieszczęśliwa miłość, flirty, zaloty dworskie

- środki artystyczne (zróżnicowane, sugestywne, bogate, konceptualne): przerzutnie, inwersje, kontrasty, paradoksy, pytania retoryczne, oksymorony, hiperbole, symbolika miłosna

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: motywu miłości w literaturze; konwencji liryki epoki baroku

c)      Molier, Świętoszek – jako krzywe zwierciadło ludzkich przywar i negatywnych zjawisk społecznych

- komedia obyczajowa, komedia charakterów, komedia intrygi, cechy gatunkowe – gatunek dramatyczny, ośmieszający określone środowisko społeczne – stosunki, zachowania, uznawane wartości, bohaterów - reprezentujących uniwersalne typy psychologiczne, na tle misternej intrygi prowadzącej do określonych celów

- tematyka: w domu francuskiego mieszczanina, Orgona, pojawia się (sprowadzony przez niego) Tartuffe (Świętoszek), który stopniowo, manipulując gospodarzem fałszywą pobożnością, przejmuje panowanie w domu, wkrótce przygotowując się do ślubu z córką Orgona, zrozpaczoną tym Marianną. Rodzina Orgona, która poznała się na Świętoszku, zaczyna być przez niego traktowana wrogo. Świętoszek triumfuje i dopiero intryga żony Orgona, Elmiry, która decyduje się przyjąć przykre jej zaloty Świętoszka, ukazuje Orgonowi (obserwującego scenę zalotów z ukrycia) hipokryzję i bezwzględność Tartuffe’a, który oprócz podłości wobec Elmiry i dzieci Orgona, był także bliski przejęcia ich majątku, do czego jednak szczęśliwie nie dochodzi

- problematyka: demaskowanie i piętnowanie odpychających wad ludzkich – obłudy, zakłamania, ale też dewocji, naiwności, na której żerują oszuści; ośmieszanie ówczesnej obyczajowości i patriarchalnych stosunków rodzinnych (pozycja dzieci, kobiet)

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: ponadczasowości wad ludzkich; mieszczańskiego systemu wartości; relacji miedzy rodzicami i dziećmi; satyry jako narzędzia krytyki i naprawy świata.

Odrodzenie – powtórzenie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.      Ramy chronologiczne i nazwy epoki:

- XIV/XV – XVI w. (Włochy, Europa); XVI w. (Polska)

- renesans, odrodzenie (idei antycznych: filozofii, literatury, sztuki – w duchu chrześcijaństwa)

2.      Ważniejsze wydarzenia historyczne (patrz wydarzenia schyłku średniowiecza, 1517 – początek ruchu reformacyjnego i podziału religijnego Europy)

3.      Kluczowe pojęcia:

- antropocentryzm – uwaga myślicieli, pisarzy i artystów koncentruje się wokół człowieka, jego potrzeb materialnych i duchowych.

- humanizm renesansowy – nawiązywanie do sentencji Terencjusza (pisarz rzymski): „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (człowiek jest indywidualnością, istotą posiadającą godność, potrzebę realizacji samego siebie); uznanie kultury antyku za źródło wzorców filozoficznych, literackich, artystycznych (odkrywanie na nowo starożytnych dzieł sztuki, przekłady literatury antycznej na języki narodowe, początki twórczości w językach narodowych); aktywność poznawcza, otwartość na świat (podróże, doskonalenie wszechstronnego wykształcenia, kult mądrości – człowiek renesansu); poszukiwania harmonii i złotego środka jako istotne cele życia człowieka.

- reformacja – XVI-wieczny ruch odnowy życia religijnego w Europie, skutkujący rozłamem chrześcijańskiego Kościoła zachodniego i powstaniem wyznań protestanckich (odrzucających pośrednictwo kapłanów w drodze do zbawienia, kult maryjny, kult świętych, celibat, itp.).

4.      Filozofia i myśl społeczno-polityczna

- epikureizm i stoicyzm (patrz antyk), wzbogacone o pierwiastek chrześcijański

- irenizm – Erazm z Rotterdamu – idea tolerancji religijnej i pokojowego współistnienia różnych wyznań

- makiawelizm – Niccolo Machiavelli – cel uświęca środki, jako usprawiedliwienie dla łamania zasad moralnych w dążeniu do celu (dobrego w założeniu)

- egalitaryzm – Thomas More – idea równości wszystkich ludzi, pod względem ekonomicznym, społecznym, politycznym.

5.      Sztuka renesansu

- zmiana sposobu postrzegania artysty

- czerpanie z wzorców sztuki antycznej i motywów mitologicznych

- cechy architektury: regularność, harmonia, ścisły związek formy budowli z ich przeznaczeniem, charakterystyczne elementy architektoniczne: portyki, frontony, kolumny, kopuły, arkady, rozwój budownictwa świeckiego obok sakralnego. Artyści: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Filippo Brunelleschi.

- cechy rzeźby i malarstwa: człowiek, natura, mitologia i Biblia jako źródła inspiracji twórczej, doskonalenie techniki malarskiej i rzeźbiarskiej (portrety, akty, pejzaże, sceny mitologiczne i biblijne, posągi), równoległy z sakralnym nurt sztuki świeckiej (mecenat kościelny i świecki). Artyści: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Tycjan, Rafael Santi, Sandro Botticelli.

6.      Literatura, jej cechy i wybitni przedstawiciele:

- podejmująca głównie tematykę świecką,

- refleksyjna,

- skoncentrowana na człowieku (antropocentryczna) i sprawach ludzkich, dostarczająca pouczenia (dydaktyczna, parenetyczna) i godziwej rozrywki,

- tworzona w językach narodowych, w myśl zasad poetyki (sztuki pisarskiej) antyku i średniowiecza,

- łącząca antyczne inspiracje z myślą chrześcijańską

- przedstawiciele: Europa – Francesco Petrarka, Giovanni Boccaccio, Miguel Cervantes, William Szekspir; Polska – Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski, Jan Kochanowski, Szymon Szymonowic, Piotr Skarga

7.      Ważniejsze wzorce osobowe renesansu

- szlachcic, ziemianin (dostatnie, szczęśliwe, zgodne z rytmem natury życie we własnym majątku ziemskim, przeplatane pracą i odpoczynkiem, gotowość do służby na rzecz ojczyzny): Żywot człowieka poczciwego, Mikołaj Rej; Na lipę, Na dom w Czarnolesie Jan Kochanowski

- dworzanin (wykształcony, elokwentny, posiadający nienaganne maniery, obeznany z etykietą dworską, szarmancki wobec kobiet, oddany władcy i ojczyźnie): Dworzanin polski, Łukasz Górnicki

- humanista (gruntownie wykształcony, posiadacz wiedzy z różnych dziedzin, władający obcymi {w tym klasycznymi} językami, wyznawca humanizmu renesansowego, zafascynowany kulturą antyczną, miłośnik podróży, wzorowy obywatel i patriota): Pieśni, Jan Kochanowski

8.      Popularne motywy literackie

- arkadia (wyidealizowana kraina rodem z antyku, „mlekiem i miodem płynąca”, zamieszkiwana przez szczęśliwych pasterzy, żyjących w harmonii z naturą, nieskalana pokusami i zagrożeniami cywilizacji, przenośnie raj, eden): Żywot człowieka poczciwego, Mikołaj Rej; Na lipę, Pieśń świętojańska o sobótce, Jan Kochanowski

- Bóg (Stwórca i opiekun dobrego, pięknego świata {Deus artifex}, pełen miłości i wyrozumiałości dla ludzi, Adresat ludzkiej wdzięczności, dziękczynienia, błagań, skarg): Czego chcesz od nas, Panie…, Treny, Jan Kochanowski

- exegi monumentum (praca twórcza jako jedyny skuteczny sposób upamiętnienia człowieka na wieki, motyw rodem z antyku): Ku muzom, Pieśń XXIV (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony…), Jan Kochanowski

- państwo, ojczyzna (troska o państwo i jego pomyślność, relacje między rządzącymi a rządzonymi, wizje ojczyzny szczęśliwej, bezpiecznej, problematyka patriotyczna): Pieśń o spustoszeniu Podola, Pieśń XIV (Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie), Odprawa posłów greckich, Jan Kochanowski

- theatrum mundi (świat jako teatr, życie ludzkie jako spektakl, człowiek jako aktor, bezwolna marionetka w rękach siły wyższej {Boga? przeznaczenia?}, pozbawiona wpływu na wyreżyserowane przez tę siłę widowisko): O żywocie ludzkim, Jan Kochanowski

9.      Ważniejsze teksty literackie odrodzenia

a)      Jan Kochanowski, Fraszki – jako świadectwo obyczajowości i kultury polskiego renesansu oraz źródło informacji o życiu poety i jego poglądach

- fraszka, jej cechy gatunkowe (krótki utwór wierszowany, oparty na błyskotliwym pomyśle, inteligentnie komentujący rzeczywistość)

- odmiany tematyczne i przykłady fraszek (obyczajowe – Na nabożną, O doktorze Hiszpanie; filozoficzno-refleksyjne – O żywocie ludzkim, Do gór i lasów; biesiadne - O doktorze Hiszpanie; miłosne – Do Hanny; patriotyczne – Na sokalskie mogiły; autobiograficzne – Do gór i lasów; autotematyczne – Do fraszek)

- związek fraszek z kulturą renesansu i ich znaczenie: przekaz idei humanistycznych (życie ludzkie, epikurejska pochwała radości płynących z jego kolejnych etapów, edukacji, pracy, odpoczynku, autorefleksyjność i refleksyjność, zachowywanie umiaru i stoickiego dystansu do zmiennych kolei losu, kierowanie się przyjaźnią, miłością, wiarą oraz życie w zgodzie z naturą), inspiracja mitologią (motywy, postaci, wydarzenia), autobiografizm i obrazowanie obyczajowości i kultury epoki.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: światopoglądu renesansowego; twórczości autobiograficznej; motywu theatrum mundi; funkcji humoru i satyry w literaturze

b)      Jan Kochanowski, Pieśni – jako artystyczny manifest światopoglądu renesansowego, poety inspirowanego kulturą antyczną i założeniami antropocentryzmu

- pieśń, jej cechy gatunkowe (wywiedziony z antyku utwór liryczny o prostej budowie, stroficzny, z refrenem, bądź powtórzeniami)

- odmiany tematyczne i przykłady pieśni (religijne – hymn Czego chcesz od nas, Panie…; refleksyjne – Serce roście, patrząc na te czasy, Nie porzucaj nadzieje; patriotyczne – Pieśń o spustoszeniu Podola, Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie; biesiadne – Chcemy sobie być radzi?; miłosne – Srogie łańcuchy na swym sercu czuję)

- elementy światopoglądu renesansowego w Pieśniach: zainteresowanie człowiekiem, sprawami ludzkimi i naturą ludzką, pochwała stoicyzmu obok epikurejskiej radości życia, znaczenie „złotego środka” w życiu człowieka i sposoby osiągania szczęścia, afirmacja świata i akceptacja praw natury, przemijania.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: światopoglądu renesansowego; postaw ludzkich wobec zmiennych kolei losu; afirmacji życia; nawiązań do kultury antyku w literaturze; patriotyzmu.

c)      Jan Kochanowski, Treny – jako wyraz bólu, rozpaczy i zwątpienia osieroconego ojca

- tren, cechy gatunkowe (pieśń żałobna o tradycji antycznej, poświęcona osobie zmarłej, jej zaletom i zasługom, eksponująca ból  po stracie, zakończona pociechą i pouczeniem)

- tematyka Trenów: stanowi ją opłakiwanie zmarłego dziecka poety, dwuletniej Urszulki oraz opis kolejnych etapów przeżywania żałoby (Treny I-VIII) i doznania kryzysu wiary (Treny IX-XVIII), ostatecznie zażegnanego (Tren XIX)

- ważniejsze problemy cyklu: dramat ojca, filozofa o światopoglądzie renesansowym; idealizacja postaci (Urszulki)

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: humanistycznego światopoglądu; postaw ludzkich wobec zmiennych kolei losu; żałoby i cierpienia; nawiązań do kultury antyku w literaturze; obrazu dziecka w literaturze

d)     Jan Kochanowski, Psałterz Dawidów – jako poetycka parafraza pieśni biblijnych oraz wyraz postawy humanizmu chrześcijańskiego

- psalm, cechy gatunkowe (podniosły liryczny utwór religijny, wywiedziony z Biblii)

- tematyka: wyróżnia się psalmy dziękczynne, błagalne, pokutne i w zależności od tego obrazują one relacje między człowiekiem a Bogiem, który nie jest surowym Sędzią, a Stwórcą pełnym miłosierdzia dla ludzi

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: wizerunku Boga w literaturze; relacji między człowiekiem a Bogiem; renesansowego humanizmu chrześcijańskiego.

e)      William Szekspir, Makbet

- dramat szekspirowski, cechy gatunku (odrzucenie zasady trzech jedności, rezygnacja z chóru, podział na akty i sceny, odrzucenie zasady decorum, wprowadzenie scen zbiorowych, fantastyki, nastroju grozy (rola przyrody), pogłębiona indywidualizacja bohaterów)

- tematyka: zbrodnia na szczytach władzy (w aspektach: psychologicznym, moralnym, politycznym), jej mechanizmy i konsekwencje.

Żądny władzy szkocki rycerz arystokrata, Makbet, któremu trzy wiedźmy przepowiedziały obiecującą przyszłość, zabija króla Dunkana i zasiada na jego tronie. Działa przy wsparciu żony, Lady Makbet. Wskutek obaw o zdemaskowanie i utratę korony królewskiej, popełnia kolejne zbrodnie, staje się tyranem. Synowie królewscy zmobilizują siły poza granicami kraju i ruszą na Makbeta, który osamotniony przez poddanych i żonę (samobójczynię), opętany żądzą władzy i ogłupiony przez wiedźmy, poniesie klęskę i śmierć.

- bohaterowie: Makbet, Lady Makbet, król Dunkan, Malkolm, Donalbein, Banko, Makduf

- ważniejsze problemy: studium zbrodni i zbrodniarza (analiza mechanizmów prowadzących do zbrodni człowieka niegdyś szlachetnego, prawego, nadmiernie ambitnego, zmieniającego się w tyrana, podejrzliwego okrutnika, siejącego terror, odpowiedzialnego za rozlew krwi tysięcy niewinnych ludzi, i analiza upadku zbrodniarza, który nie udźwignął ciężaru swoich zbrodni i strachu przed ich konsekwencjami); człowiek i jego natura (uniwersalny problem ścierania się dobra i zła w człowieku, wyborów dokonywanych pod wpływem ludzkich słabości i skutków tych decyzji); Lady Makbet jako kobieta fatalna (postać nie tylko wspólniczki zbrodni, ale jej głównej inicjatorki i siły napędowej, która nie przewidując rozmiaru zbrodni, poniesie klęskę pierwsza); theatrum mundi (czy życie jest spektaklem, a człowiek marionetką w rękach losu? Czy Makbetowi ktoś wyreżyserował życie, czy też on sam o nim decydował?)

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: zbrodni i zbrodniarza; portretu władcy; portretu tyrana; winy i kary; żądzy władzy; świata jako teatru; fatum; cech dramatu szekspirowskiego.

Średniowiecze – powtórzenie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.      Ramy chronologiczne i nazwy epoki

- V – XV w. (Europa); X – XV w. (Polska)

- średniowiecze, wieki średnie (nazwa pierwotnie negatywna, oznaczająca okres mroku i zastoju cywilizacyjnego)

2.      Ważniejsze wydarzenia historyczne: 476 upadek Cesarstwa zachodniorzymskiego, 966 chrzest Polski, 1453, zdobycie Konstantynopola przez Turków, 1450 wynalazek druku, 1492 odkrycie Ameryki

3.      Kluczowe pojęcia:

- teocentryzm – Bóg w centrum zainteresowania człowieka, marność doczesności, wartość dążenia do zbawienia

- dualizm – dwoistość, przeciwstawności, antynomie: sfery sacrum i profanum, wartości pozytywne i negatywne

- uniwersalizm – jeden język (łacina), jedna religia (chrześcijaństwo), ujednolicone obyczaje, wspólne wzorce osobowe, ujednolicony system społeczno-polityczny, ujednolicone szkolnictwo

- feudalizm – hierarchizacja, podział na stany: mniej lub bardziej uprzywilejowane i zamożne

4.      Filozofia średniowieczna

- augustynizm – św. Augustyn (dualizm świata i człowieka, który składa się ze śmiertelnego ciała i wiecznej duszy, prymat Boga nad stworzeniem, duszy nad ciałem, woli nad rozumem, miłość do Boga jako podstawa szczęścia człowieka, asceza jako warunek dostąpienia iluminacji i zbawienia, zło to brak dobra)

- tomizm – św. Tomasz z Akwinu – (do poznania prawd wiecznych wiodą wiara i rozum,  istnienie Boga da się udowodnić logicznie, choć człowiek nigdy nie zdobędzie pełnej wiedzy o Nim, Bóg stworzył drabinę bytów, a na niej człowieka między aniołami i zwierzętami, materia jest kształtowana przez duszę, która ja wypełnia)

- franciszkanizm – św. Franciszek z Asyżu – (postulat wiary radosnej, ubóstwa, miłosierdzia, pokory, umiłowania świata i wszelkiego stworzenia, wiara w dobro człowieka)

5.      Sztuka – ad maiorem Dei gloriam (ku większej chwale Boga)

- styl romański (XI-XIII w.): architektura – masywne kamienne budowle o geometrycznych kształtach, pełne prostoty, o grubych murach, małych oknach z półkolistymi łukami; malarstwo – brak perspektywy, zakłócone proporcje postaci, ograniczona paleta barw

- styl gotycki (XII – XV w.): architektura - wysokie, strzeliste, lekkie budowle, o cienkich ścianach, dużych oknach zdobionych witrażami, ostre łuki, bogato zdobione portale; malarstwo – początki perspektywy, smukłość postaci, wzbogacona paleta barw

6.      Literatura i jej cechy

- dominacja treści religijnych, dydaktyzm, pareneza, anonimowość, uniwersalizm, alegoryzm

7.      Wzorce osobowe średniowiecza i ich wyznaczniki

- asceta (dobrowolne ubóstwo, głęboka wiara, wsparta wyrzeczeniami wszelkich pokus i umartwianiem się, zbawienie jako cel główny, pokora wobec krzywd i upokorzeń, liczne cuda za życia i po śmierci): święty Aleksy (Legenda o świętym Aleksym)

- rycerz (biegły w kunszcie rycerskim, mężny, gorliwy chrześcijanin, oddany Bogu, wierze, swemu władcy i krajowi, mężny, honorowy, oddany wybrance swego serca: Roland, Tristan (Pieśń o Rolandzie, Dzieje Tristana i Izoldy)

- władca (mądry, sprawiedliwy, wzorowo zarządzający państwem, kochany i poważany przez poddanych, waleczny, pobożny, skuteczny obrońca narodu i wiary): Bolesław Chrobry, Karol Wielki (Kronika polska Galla Anonima, Pieśń o Rolandzie)

- dama serca (szlachetnie urodzona, piękna, obiekt męskich westchnień): Izolda (Dzieje Tristana i Izoldy)

8.       Motywy literackie epoki

- dance macabre (memento mori, równość wobec śmierci): Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią)

- ars moriendi (sztuka umierania): Legenda o świętym Aleksym, Pieśń o Rolandzie

- stabat Mater Dolorosa (stała Matka Boleściwa): Lament świętokrzyski

- deesis (modlitwa błagalna, prośba o wstawiennictwo): Bogurodzica

9.      Ważniejsze teksty literackie epoki

a)      *Bogurodzica, XIII w.

- pojęcia: zabytek języka polskiego, pieśń maryjna, deesis, archaizmy (leksykalne, fonetyczne, fleksyjne, składniowe, semantyczne), arcydzieło literackie

- tematyka: prośba kierowana przez wiernych do Maryi o wstawiennictwo u Jej Syna i do Chrystusa, o pobożne życie na ziemi i zbawienie po śmierci

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: motywu maryjnego w tekstach kultury, obrazu matki, relacji miedzy Bogiem, a człowiekiem

b)      Lament świętokrzyski (Posłuchajcie, bracia miła), XV w.

- pojęcia: plankt, lament, stabat Mater Dolorosa, pieśń maryjna

- tematyka: pełen bólu monolog Maryi cierpiącej pod krzyżem, na którym umiera Jej Syn. Obraz Maryi nie jako istoty świętej, lecz jako matki zrozpaczonej widokiem męki i konania jedynego dziecka

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: motywu maryjnego w tekstach kultury, obrazu matki cierpiącej, problemu cierpienia w ogóle

c) Pieśń o Rolandzie, XI w.

- pojęcia: epos rycerski (chansons de geste), trubadur, etos rycerza, utwór parenetyczny, patos

- tematyka: VIII w., kampania Karola Wielkiego, króla Franków, przeciw Arabom panującym w Hiszpanii, w tym jedna z ostatnich bitew, w której bohatersko ginie siostrzeniec Karola, hrabia Roland.

- bohaterowie: Roland, Karol Wielki, Oliwier, Ganelon, Marsyl

- ważniejsze problemy: Roland jako wzór rycerza, Karol Wielki jako wzór władcy, wzorce pięknego życia i ars moriendi

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: etosu rycerza, postaci władcy, motywów: śmierci w tekstach kultury, wzorów osobowych, honoru, znaczenia wiary w Boga w życiu człowieka.

Epoka starożytności – powtórzenie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.      Ramy chronologiczne i nazwy epoki

- ok.3,5 tys. lat p.n.e. – 476 n.e. - starożytność

- ok. VIII w. p.n.e. – 476 n.e. -  starożytność klasyczna, starożytność grecko-rzymska, antyk

Kultura antyku wraz z Biblią stanowią fundament kultury europejskiej.

2.      Filozofia antyczna: umiłowanie mądrości, poszukiwanie prawdy o rzeczywistości i człowieku:

- Sokrates (To wiem, że nic nie wiem), Arystoteles, Platon (platoniczny, np. miłość)

- szkoły filozoficzne: stoicy (stoicki), epikurejczycy, sceptycy (sceptyczny), cynicy (cyniczny)

3.      Sztuka starożytności (klasyczna):

- klasycyzm jako ideał piękna w literaturze i sztuce (klasyczny – doskonały, wzorcowy, tradycyjny):

- literatura – zasady: mimetyzmu (mimesis), stosowności stylu i formy (decorum), harmonii, uporządkowania, trzech jedności

- sztuka – zasady: harmonii, ładu, uporządkowania, doskonałości proporcji

- Grecja: świątynie (porządek dorycki, joński, koryncki), amfiteatry, rzeźba, malarstwo czarno- i czerwonofigurowe

- Rzym: budowle użyteczności publicznej (mosty, akwedukty, hale targowe, drogi i ulice), sakralne, rzeźba, malarstwo (freski, mozaiki)

4.      Narodziny i rozwój teatru:

- uroczystości ku czci boga urodzaju i wina – Dionizosa chór, przewodnik, dytyramby

- aktorzy

- gatunki dramatyczne: dramat satyrowy, komedia, tragedia i jej cechy (fatum, bohater tragiczny, konflikt tragiczny, ironia tragiczna, katharsis)

5.      Wybitni twórcy literatury i ich dzieła

        GRECJA:

- Homer, Iliada, Odyseja

- Tyrteusz, poezja tzw. tyrtejska

- Ezop, bajki (język ezopowy)                                    

- Sofokles (Antygona, Król Edyp)

   RZYM: 

- Cyceron, retor (retoryka, retoryczny), orator (mówca)

- Wergiliusz, Eneida                                                                        

- Horacy, pieśni, ody (Exegi monumentum)
6.      Wzorce osobowe epoki:

- heros (nieustraszony, honorowy, doskonały w sztuce rycerskiej, charyzmatyczny) – Achilles, Hektor

- buntownik (wytrwały, skłonny do buntu, nawet wobec bogów, w imię wyższych racji, zdolny do poświęcenia siebie w imię wyznawanych przekonań) - Prometeusz

- homo viator (tułacz, podróżnik) – odbywający długą, niebezpieczną podróż do jakiegoś celu, odważny, wychodzący cało z opresji - Odyseusz

- bohater tragiczny – szlachetna z natury jednostka, postawiona wobec konfliktu tragicznego, w wyniku fatum skazana na klęskę, nieświadomie przyspieszaną (ironia tragiczna) - Antygona, Edyp

7.   Ważniejsze teksty literackie

a)      Mitologia

- pojęcia: mitu, toposu, alegorii; funkcje i rodzaje mitów;

- wybrane mity: O powstaniu świata; O stworzeniu człowieka i Prometeuszu; O Dedalu i Ikarze; O Heraklesie

- frazeologizmy pochodzące z mitologii (mitologizmy):chaotyczny, pięta Achillesa, syzyfowa praca, stajnia Augiasza, jabłko niezgody, Ikarowe loty, koń trojański, puszka Pandory, prometeizm.

b)      Homer, Iliada

- pojęcia: epos (obszerny epicki utwór wierszowany o bohaterskich czynach niepospolitych postaci, na tle przełomowych wydarzeń, napisany wyszukanym językiem, w uroczystym stylu, zapoczątkowany inwokacją)

- tematyka: przyczyny, przebieg i finał wojny trojańskiej

- bohaterowie: Achilles, Hektor, Parys, Priam, Patroklos, bogowie greccy

- ważniejsze problemy: zależność człowieka i jego losu od siły wyższej; ideał rycerza, herosa

c)       Sofokles, Król Edyp

- pojęcia: tragedia antyczna (zasada trzech jedności, chór i jego rola, prolog, parodos, epeisodiony, stasimony, exodos; fatum, konflikt tragiczny, wina tragiczna, ironia tragiczna)

- tematyka: tragiczne dzieje Edypa, ojcobójcy, kazirodcy, człowieka uciekającego przed swym przeznaczeniem

- bohaterowie: Lajos, Jokasta, Edyp, Antygona, Ismena, Polinejkes, Eteokles, Kreon, Tyrezjasz, Polybos, Meropa

- ważniejsze problemy, do wykorzystania w wypowiedziach dotyczących : zależności człowieka i jego losu od siły wyższej, przeznaczenia, postaci władcy zbrodniarza, problemu winy i kary, katharsis

d)     Biblia

- znaczenie: święta księga żydów i chrześcijan; jeden z fundamentów kultury europejskiej (zbiornica inspiracji, motywów, wzorców); źródło zasad moralnych; wybitne dzieło literackie (bogactwo gatunków literackich, symboli, alegorii)

- budowa: Stary Testament (XII w. p.n.e. – I w. p.n.e.), Nowy Testament (I w. n.e.)

- języki: ST: hebrajski, aramejski, grecki; NT: grecki, aramejski

- ważniejsze księgi biblijne i ich tematyka: ST - Księga Rodzaju (stworzenie świata, pierwsi ludzie i ich wygnanie z raju, potop i arka Noego, wieża Babel, i.in.), Księga Wyjścia (życie Mojżesza, wędrówka Izraelitów z Egiptu do Ziemi Obiecanej, przymierze Mojżesza z Bogiem, i. in.) Księga Hioba, Księga Psalmów (pochwalne, dziękczynne, błagalne, mądrościowe, i. in.), Pieśń nad Pieśniami, Ewangelie (św. Mateusza, Marka, Łukasza, Jana), Przypowieści (o synu marnotrawnym, O miłosiernym samarytaninie, i in.), Dzieje Apostolskie, Listy, Apokalipsa św. Jana

- motywy biblijne, często obecne w innych tekstach kultury: raj, cierpienie, grzech, wędrówka, miłość bliźniego, apokalipsa

- ważniejsze postaci biblijne: Adam i Ewa, Noe, Hiob, Mojżesz, Salomon, Jezus, Maryja, Herod, Judasz

- styl biblijny: podniosły, uroczysty ton, krótkie zdania rozpoczynane przez spójniki (a, i, albowiem), szyk przestawny przydawki, liczne powtórzenia, apostrofy, tryb rozkazujący, alegoryzm (przypowieści), liczne symbole, sentencje, aforyzmy

- frazeologizmy pochodzące z Biblii (biblizmy): zakazany owoc, salomonowy wyrok, hiobowe wieści, plagi egipskie, pocałunek Judasza, kainowe znamię, droga krzyżowa, ziemia obiecana

- ważniejsze problemy, do wykorzystania w wypowiedziach dotyczących: człowieka i jego miejsca w świecie, ludzkiego doświadczania (miłości, cierpienia, itp.), wzorów postaw i zagadnień moralnych, wizji końca świata.