Romantyzm - powtórzenie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.    Ramy chronologiczne i nazwy epoki:

- 1789-1849 (Europa); 1822-1864 (Polska)

- romanticus (łac., niezwykły); romantyczny – w odniesieniu do niezwykłych, malowniczych, oryginalnych krajobrazów i tajemniczych budowli, zamków średniowiecznych oraz w nawiązaniu do średniowiecznych eposów rycerskich i w rozumieniu nurtu w literaturze i sztuce, opozycyjnego wobec oświeceniowego racjonalizmu

2.    Ważniejsze wydarzenia historyczne (1789 – rewolucja francuska; 1799-1815 – wojny napoleońskie; 1815 – utworzenie Królestwa Polskiego; 1822 – wydanie Ballad i romansów A. Mickiewicza; 1830-1831 – powstanie listopadowe; 1848-1849 – Wiosna Ludów; 1863-1864 – powstanie styczniowe

3.    Kluczowe pojęcia:

- irracjonalizm – kwestionowanie potęgi rozumu i możliwości nauki w zakresie poznawania rzeczywistości, na rzecz poznawania pozarozumowego (nieskażonego racjonalizmem), za pośrednictwem uczuć, przeczuć, wyobraźni, intuicji, wizji sennych, religijnych, a nawet majaczeń ludzi chorych psychicznie

- indywidualizm – przekonanie o wyjątkowości, niepowtarzalności i ważności jednostki ludzkiej (zwłaszcza twórcy, artysty)

- ludowość – fascynacja folklorem (wierzeniami, obyczajami, twórczością ludową), traktowanym jako zbiornica prawdziwej mądrości i źródło prawd moralnych. Źródło inspiracji romantycznych

- orientalizm – fascynacja egzotyczną kulturą i przyrodą Orientu (Wschodu). Źródło inspiracji romantycznych

- natura – przeciwieństwo skażonej cywilizacji, przeniknięte pierwiastkiem boskim (panteizm), źródło inspiracji romantycznych i ważny element świata przedstawionego utworów literackich i dzieł sztuki

- naród – wspólnota zamieszkująca określone terytorium, połączona tradycją, obyczajami, wyobrażeniami, wartościami, wykształconymi w odległej przeszłości utrwalonej w dawnych mitach i podaniach

- bunt młodych – jedna z ważniejszych wartości romantycznych, warunek zmiany na lepsze zastanej skostniałej rzeczywistości: bunt młodych (romantyków) przeciw starym (racjonalistom), immamentna cecha większości wczesnych bohaterów romantycznych.

4.    Filozofia i myśl społeczno-polityczna (pod znakiem negacji racjonalizmu, empiryzmu, obiektywnej prawdy, pod znakiem subiektywnej refleksji metafizycznej oraz idealizmu – skupionego wokół duchowego charakteru rzeczywistości)

- heglizm (Georg W. F. Hegel): w historię świata wpisany jest duch dziejów, czyli samorealizująca się rozumna idea; postęp świata wynika z rozwoju samowiedzy i rozszerzania sfery wolności; każda forma dziejowa (teza) istnieje dopóki podlega postępowi, następnie neguje ją jej przeciwieństwo (antyteza), w wyniku czego powstaje forma nowa (synteza)

- mesjanizm (Andrzej Towiański, Adam Mickiewicz): przewidywanie powstania na ziemi Królestwa Bożego, poprzedzonego okresem nieszczęść i cierpień narodu wybranego (mesjasza – w tej roli naród polski), który zmartwychwstanie i stanie się zbawicielem całej ludzkości

5.    Sztuka epoki romantyzmu

- malarstwo: dynamika kompozycji, nastrojowa kolorystyka, emocjonalność, oryginalność, klimat tajemniczości, niesamowitości, grozy; fascynacja tematyką historyczną (motywy mitologiczne, wątki historii średniowiecznej, ważne wydarzenia i wybitne jednostki historyczne, walki narodowowyzwoleńcze), inspirowanie się naturą (uduchowioną, nastrojową, mistyczną lub żywiołową, groźną), Orientem, kulturą ludową. Twórcy: Eugene Delacroix, Caspar David Friedrich, William Turner, William Blake, Francisco Goya

- architektura (historyzm, np. neogotyk, orientalizm): poszukiwanie wzorów artystycznych w minionych epokach (głównie w gotyku – strzeliste wieżyczki, kamienne kolumny, pionowe okna witrażowe) lub w estetyce sztuki Wschodu.

6.    Literatura, jej cechy i wybitni przedstawiciele:

- odrzucanie reguł krepujących wolność twórczą na rzecz uwolnienia natchnienia i wyobraźni

- kult poezji: szczególna rola poety-wieszcza w społeczeństwie, poezja jako narzędzie kształtowania ludzkich postaw

- dramat szekspirowski jako źródło inspiracji romantycznego dramatu idei (obrzędu wprowadzającego odbiorcę w świat ducha, prawd o historii, naturze, człowieku)

- synkretyzm: swobodne łączenie gatunków i rodzajów literackich

- nastrojowość, uduchowienie, mistycyzm

- historia (historyzm maski), natura, folklor, Orient - jako najważniejsze inspiracje twórcze

- twórcy: Johann Wolfgang Goethe, George Byron, Friedrich Schiller (Europa); Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Zygmunt Krasiński, Aleksander Fredro (Polska)

7.    Ważniejsze typy bohaterów epoki romantyzmu

- poeta wieszcz: wybitnie utalentowany, prorok, darzący miłością wszystkich ludzi, duchowy przywódca swego narodu (Konrad, III cz. Dziadów A. Mickiewicza)

- kochanek romantyczny: nieszczęśliwie zakochany indywidualista, samotnik zbuntowany przeciw społecznym ograniczeniom, samobójca (Werter, Cierpienia Młodego Wertera, J. W. Goethego; Gustaw, IV cz. Dziadów A. Mickiewicza)

- spiskowiec: żarliwy patriota, rezygnujący ze szczęścia osobistego, by poświęcić się dla ojczyzny, działa w ukryciu (tytułowa postać Konrada Wallenroda, A. Mickiewicza, tytułowa postać Kordiana, Juliusza Słowackiego)

- buntownik lub mściciel: postać tajemnicza, o dramatycznej przeszłości, szukająca zemsty lub zbuntowana przeciw Bogu (tytułowy bohater Giaura, G. Byrona, Konrad III cz. Dziadów A. Mickiewicza)

- szaleniec: postać oszalała po śmierci (rzeczywistej lub symbolicznej) ukochanej osoby, ma dar widzenia niewidzialnego świata i ponadnaturalną umiejętność porozumiewania się z duchami, zjawami (Karusia, Romantyczność, A. Mickiewicz)

8.    Popularne motywy literackie epoki

- miłość: zwykle nieszczęśliwa, niespełniona, sfinalizowana tragicznie. Stają jej na przeszkodzie ograniczenia wynikające z nierówności społecznych i bezdusznych konwenansów. Jej siła dowodzi wyższości uczuć nad rozumem (Gustaw, IV cz. Dziadów A. Mickiewicza)

- natura: jako samoistny, uduchowiony byt, budzący zachwyt swą potęgą czy egzotyką lub jako istotne tło wydarzeń czy refleksji; również jako symbol ojczyzny (Sonety krymskie, A. Mickiewicza, Pan Tadeusz, A. Mickiewicza)

- naród: jako wspólnota połączona więzami tej samej historii i kultury, jako przedmiot troski i miłości poety-wieszcza, jako zbiorowy bohater literacki – jednorodny i zjednoczony (Pan Tadeusz, A. Mickiewicza)

- bunt: jako czynne przeciwstawianie się złu, niezgoda na niesprawiedliwość i ograniczanie wolności (tak indywidualnej, jak narodowej), przybierająca nierzadko formę walki narodowowyzwoleńczej (III cz. Dziadów A. Mickiewicza, Kordian, Juliusza Słowackiego)

- ludowość: poprzez kreowanie bohaterów pochodzących z gminu, przywoływanie ludowych mądrości, intuicyjnych, nieskażonych racjonalizmem, przywoływanie wierzeń, podań, legend – jako źródła głębokich prawd moralnych (Romantyczność, A. Mickiewicza, II cz. Dziadów, A. Mickiewicza).

9.    Ważniejsze teksty literackie romantyzmu, ich twórcy:

a)      Adam Mickiewicz, Oda do młodości – jako sygnał przemiany światopoglądowej A. Mickiewicza

- oda, cechy gatunku: utwór liryczny sławiący wydarzenie, ideę; podniosły temat, uroczysty styl

- tematyka: pochwała młodości, jej energii, siły duchowej, szlachetności

- cechy oświeceniowe: gatunek, pochwała działania zbiorowego, przejrzyste obrazowanie pełne harmonii i stosowności; cechy romantyczne: emocjonalność wypowiedzi (wykrzyknienia, ekspresywizmy), podkreślanie przewagi uczuć i poznania nadzmysłowego nad racjonalizmem, przeciwstawianie świata marzeń światu skostniałemu, martwemu, obrazowanie naruszające wzorce klasyczne

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: motywu młodości, konfliktu uczuć i rozumu

b)     Adam Mickiewicz, Romantyczność – jako spór światopoglądowy i przykład inspiracji kulturą ludową

- ballada, cechy gatunku: synkretyzm (łączenie elementów epiki, liryki, dramatu), ludowość (sięganie do ludowych wierzeń, podań, opowieści, skarbnicy prawd moralnych i mądrości życiowych), fantastyka (łączenie zdarzeń rzeczywistych z nierzeczywistymi), nastrojowość (obecność grozy, krwawych wydarzeń, tajemniczości)

- tematyka: spór o istnienie rzeczywistości nadprzyrodzonej, wynikły z widzenia prostej dziewczyny Karusi, która czuje obecność ducha zmarłego ukochanego, Jasia, co kwestionuje rozumny starzec dysponujący „szkiełkiem i okiem”. Utwór ukazuje wyższość uczuć nad rozumem, sposób wykorzystania w poezji ludowych wierzeń i bohaterów, sposób łączenia fantastyki z realną rzeczywistością w utworze literackim

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: światopoglądu romantycznego; ludowości w literaturze; fantastyki i świata nadprzyrodzonego  w tekstach kultury

c)      Adam Mickiewicz, Sonety krymskie – jako przykład metafizycznej refleksji i inspiracji Orientem

- sonet, cechy gatunkowe (patrz literatura okresu baroku)

- tematyka: zachwyt nad naturą Krymu, tęsknota za ojczyzną (Stepy akermańskie); obraz morza, sztormu, refleksja nad postawami ludzkimi (Burza); kontemplowanie natury i kultury Orientu (Bakczysaraj w nocy)

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: obrazu natury w tekstach kultury; postaci podróżnika-pielgrzyma-wygnańca w literaturze

d)      Adam Mickiewicz, Dziady (cz. II - do samodzielnego przypomnienia, IV, III) – jako dramat romantyczny, dramat idei, cykl połączony wspólnym tytułem, sceną dawnego obrzędu dziadów, postacią głównego bohatera i motywem nieszczęśliwej miłości romantycznej

- cz. IV - dramat romantyczny: otwarta, fragmentaryczna kompozycja; zastosowanie reguły trzech jedności; brak podziału na akty i sceny; łączenie rzeczywistości realnej z nierzeczywistą, fantastyczną – główny bohater (romantyczny, werteryczny) o nieustalonym do końca statusie

- tematyka i bohaterowie: historia miłosna nieszczęśliwego kochanka, Pustelnika-Gustawa (człowiek? upiór? dusza pokutująca?), odrzuconego przez pannę wybierającą majętnego męża, opowiadana księdzu (racjonaliście) w jego domku, w trakcie trzech godzin (miłości, rozpaczy, przestrogi), nocą z 1. na 2. listopada

- ważniejsze problemy: miłość romantyczna jako najwyższa wartość w życiu ludzkim, źródło uduchowienia, ubogacenia człowieka (nawet jeśli jest nieszczęśliwa); manifest romantycznej wiary w wyższość poznania intuicyjnego nad rozumowym; uwznioślenie kultury ludowej jako skarbnicy najczystszych prawd moralnych

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: miłości; miłości romantycznej; bohatera romantycznego; motywu szaleństwa w literaturze.

- cz. III - dramat romantyczny, dramat idei: otwarta, fragmentaryczna kompozycja; niestosowanie zasady trzech jedności; niespójna fabuła (luźny związek przyczynowo-skutkowy między kolejnymi scenami); łączenie rzeczywistości realnej z nierzeczywistą, fantastyczną (obecność postaci o nieustalonym statusie); synkretyzm gatunkowy (powaga sąsiaduje z groteską, realizm z fantastyką, komizm obok tragizmu) i rodzajowy (dramat z elementami liryki i epiki); stosowanie niezwykłej symboliki; przemiana wewnętrzna głównego bohatera; obecność ważnej idei

- tematyka: martyrologia narodu polskiego doby niewoli; obraz społeczeństwa polskiego doby niewoli; prorocza wizja przyszłości Polski; obraz Rosji i społeczeństwa rosyjskiego; metamorfoza moralna i duchowa głównego bohatera

- czas i miejsca akcji: między 1. listopada 1823 a 1. listopada 1824; Wilno, domek pod Lwowem, salon warszawski, Rosja

- treść: Prolog, Scena I (tzw. więzienna), Scena II (Wielka Improwizacja), Scena III (egzorcyzmy), Scena IV (domek pod Lwowem), Scena V (widzenie Księdza Piotra), Scena VI (sen Senatora), Scena VII (salon warszawski), Scena VIII (u Senatora, bal), Scena IX (obrzęd dziadów), Ustęp (epicki poemat o Rosji carskiej i społeczeństwie rosyjskim)

- bohaterowie: Gustaw podlegający przemianie mentalnej w Konrada (z kochanka romantycznego w bojownika o wolność ojczyzny i szczęście ludzkości, z człowieka pełnego pychy i zwątpienia w Boże plany, w jednego z realizatorów mesjanistycznej koncepcji uwolnienia ojczyzny); Ksiądz Piotr (pokorny duchowny, realizujący chrześcijańskie ideały miłości, miłosierdzia, przebaczenia, któremu dana będzie łaska widzenia przyszłości Polski); postaci historyczne: Senator (Nowosilcow) – prześladowca młodzieży polskiej, Doktor (A. Becu) – zdrajca, współpracownik Nowosilcowa, Wysocki - jeden z inicjatorów wybuchu powstania listopadowego, Zan, Żegota, Frejend, Sobolewski, Januszkiewicz (filareci i filomaci) i in.

- ważniejsze problemy: bunt (Konrad buntujący się przeciw cierpieniu zniewolonego narodu, ważący się nawet na bunt przeciw Bogu, jak Prometeusz przeciw Zeusowi – prometeizm); obraz i ocena społeczeństwa polskiego (patrioci, kosmopolici, zdrajcy); walka sił dobra i zła (o duszę Konrada, o wizerunek społeczeństwa polskiego); mesjanizm (krzepiący nadzieją po klęsce powstania listopadowego).

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: przemiany wewnętrznej bohatera; patriotyzmu; buntu prometejskiego; mesjanizmu; martyrologii narodowej.

e)     Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz – jako epopeja narodowa, wyraz tęsknoty za ojczyzną, nawoływanie poety do zgody i jedności narodowej

- epopeja narodowa, cechy gatunku – zapoczątkowany inwokacją (bezpośrednim zwrotem do bóstwa, muzy) obszerny utwór wierszowany (trzynastozgłoskowiec), utrzymany w podniosłym stylu (potęgowanym przez rozbudowane porównania homeryckie), przedstawiający dzieje bohatera zbiorowego (naród polski) i bohaterów indywidualnych, na tle ważnych wydarzeń historycznych (kampania napoleońska i wynikające z niej przemiany narodowe i społeczne. Przebieg wydarzeń relacjonuje obiektywny i wszechwiedzący narrator. Utwór ma charakter synkretyczny (łączy cechy poematu opisowego, sielanki, gawędy szlacheckiej, powieści awanturniczo-historycznej, powieści poetyckiej, komedii, satyry)

- tematyka: osią utworu jest konflikt o pozostałości magnackiego zamku między dwoma zwaśnionymi stronami: spadkobiercą rodu Horeszków a przedstawicielami szlacheckiego rodu Sopliców. Konflikt przeistoczony w „zajazd” zakończy się walką zjednoczonych sił polskich przeciwko Moskalom. Na tle tych wydarzeń (rozciągniętych między latem 1811 a wiosną 1812 r.) będą się przesuwać obrazy codziennego i odświętnego bytowania ubogiej i średniozamożnej szlachty, snuły się opowieści z odległej i nieodległej historii (uchwalenie Konstytucji 3 Maja, konfederacja targowicka, powstanie kościuszkowskie, wojny napoleońskie), rozkwitną romanse bohaterów, sfinalizowane zaręczynami podczas niosącego wolnościowe nadzieje przemarszu wojsk kampanii napoleońskiej.

- ważniejsi bohaterowie: Jacek Soplica/Ksiądz Robak, Tadeusz Soplica, Sędzia Soplica, Hrabia, Zosia, Telimena, Wojski Hreczecha, Gerwazy Rębajło

-ważniejsze problemy: spór miedzy rodami, stanowiący zarzewie brzemiennego w skutki zajazdu, niweczącego starania o przygotowanie dobrego zaplecza dla wojsk napoleońskich; obraz odchodzącego w przeszłość szlacheckiego świata z jego tradycją, obyczajami, wadami i zaletami; obraz natury - równoprawnej bohaterki epopei, regulującej rytm życia, zajęć, odpoczynku, kwintesencji ojczyzny; przemiana głównego bohatera, symbolizująca przemianę świata szlacheckiego: z przestarzałego modelu sarmackiego w nowoczesny, ukształtowany przez przemiany polityczno-społeczne doby napoleońskiej; historia i jej wpływ na życie, wybory, postępowanie bohaterów; różne oblicza miłości – tragicznej, zmysłowej, szczęśliwie sfinalizowanej; dom w znaczeniu dosłownym, jako ognisko życia rodzinnego i symbolicznym, jako ojczyzna.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: przemian bohatera romantycznego; arkadyjskich wizji miejsc szczęśliwych; obrazu szlachty polskiej; obrazu natury w tekstach kultury; motywu miłości w literaturze; motywu patriotyzmu w literaturze.

f)      Juliusz Słowacki, Grób Agamemnona – jako element poetyckiego pamiętnika Podróży do Ziemi Świętej z Neapolu  i refleksja nad dramatyczną historią ojczyzny i postawą jej synów

- cechy gatunkowe – liryka bezpośrednia, opisowa, patriotyczna

- problematyka: wywołana przez potrzebę odniesienia się do przyczyn upadku powstania listopadowego, w kontekście refleksji nad bohaterstwem starożytnych Greków, kierująca się w stronę rozliczenia Polaków z wad narodowych, jako jednej z głównych przyczyn upadku ojczyzny

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: oceny sarmatyzmu w literaturze polskiej; głosów w dyskusji nad przyczynami powstania listopadowego

g)     Juliusz Słowacki, Testament mój – jako przejmująca wypowiedź poety w obliczu wizji rychłej śmierci

- testament poetycki, cechy gatunkowe – liryka bezpośrednia, o charakterze elegijnym, żałobnym

- tematyka: rozrachunek z własnym życiem, wyrażenie ostatniej woli poety przeczuwającego nadchodzącą śmierć oraz apelu do potomnych

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: miłości ojczyzny w twórczości romantyków polskich; wpływu poezji patriotycznej na kształtowanie postaw

h)      Juliusz Słowacki, Hymn [Smutno mi, Boże] – jako wyraz przemyśleń na temat świata i ludzkiego losu

- hymn, cechy gatunkowe – patrz literatura okresu oświecenia

- problematyka: w zachwyt nad pięknem świata wpisana samotność wygnańca, poety-tułacza, świadomego swej obcości wszędzie poza krajem rodzinnym, skazanego na niekończącą się pielgrzymkę do wytęsknionej ojczyzny, a także szersza refleksja nad znikomością człowieka i jego poczynań wobec ogromu świata i zagadek bytu

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: tęsknoty za ojczyzną w literaturze; postaci wygnańca, emigranta w literaturze

i)       Juliusz Słowacki, Kordian – jako krytyczny głos J. Słowackiego w sprawie wybuchu, przebiegu i klęski powstania listopadowego

- dramat romantyczny, cechy, patrz III cz. Dziadów A. Mickiewicza

- tematyka: trzy koncepcje poezji; historia dojrzewania nieszczęśliwego kochanka romantycznego i jego przemiany w żarliwego patriotę; idea winkelriedyzmu – polemiczna w odniesieniu do mesjanistycznej koncepcji odzyskania niepodległości przez Polskę; ocena społeczeństwa polskiego w kontekście przyczyn klęski listopadowej

- czas i miejsca akcji: 31. grudnia 1799 – 1. stycznia 1800 r. (Karpaty); 1825-1829 (wiejski dworek w Polsce, Londyn, Włochy, Watykan, Mont Blanc, Warszawa)

- treść: Przygotowanie, Prolog, Akt I (wczesna młodość Kordiana, miłość romantyczna, próba samobójcza), Akt II (podróż po Europie, utrata młodzieńczych złudzeń, wiary w miłość, nadziei na wsparcie w odzyskaniu niepodległości, duchowa przemiana), Akt III (zawiązanie spisku koronacyjnego i próba zabójstwa cara Mikołaja I, pobyt Kordiana w szpitalu wariatów, wyrok śmierci i ułaskawienie)

- bohaterowie: Kordian podlegający przemianie w Podchorążego Kordiana (z nieszczęśliwie zakochanego młodzieńca, poszukującego sensu i celu życia, w patriotę gotowego do najwyższych poświęceń w imię wolności ojczyzny, jednak zbyt wrażliwego, słabego wewnętrznie, zbyt obciążonego poczuciem moralności, by zrealizować zamiar królobójstwa; Laura – ukochana Kordiana, nie traktująca poważnie jego miłości; Grzegorz – oddany sługa Kordiana, wyraziciel mądrości ludowej i patriotyzmu; Wioletta – zepsuta miłością do pieniądza, włoska kochanka Kordiana; Papież – dostojnik potępiający powstańcze zapędy Polaków, nakazujący posłuszność wobec cara; Prezes – postać wzorowana na J. U. Niemcewiczu, przeciwniku królobójstwa i zwolenniku działań dyplomatycznych

- ważniejsze problemy: wybitna jednostka wobec dramatu ojczyzny i świata pełnego pospolitości;  polemika z Mickiewiczem, jego koncepcją poezji usypiającej i mesjanistyczną koncepcją wyzwolenia ojczyzny; winkelriedyzm jako idea ofiary wynikającej z czynu militarnego, a nie biernego cierpienia.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: przemiany bohatera romantycznego; romantycznych koncepcji wyzwolenia ojczyzny; patriotyzmu w literaturze polskiej; postaci fantastycznych w tekstach literackich.

j)      Cyprian Kamil Norwid, Moja piosnka (II)

- liryka bezpośrednia, wyznanie liryczne o charakterze intymnym, osobistym

- tematyka: wyraz tęsknoty za ojczyzną, ukazaną jako miejsce szczególne, niezwykłe, wyidealizowane, ale też sygnał świadomości tęsknoty do czegoś, co istnieje jedynie w marzeniach i filozoficzna akceptacja rozbieżności dzielącej ideał od rzeczywistości.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: tęsknoty za ojczyzną; wyidealizowanego obrazu ojczyzny

k)     Cyprian Kamil Norwid, Coś Ty Atenom zrobił, Sokratesie

- liryka pośrednia, wyraźny podział na dwie części (zestaw pytań retorycznych i uogólniająca refleksja)

- tematyka: los wybitnych jednostek, zwykle niedocenianych za życia, często odrzucanych przez swoich współczesnych, z powodu własnej niezależności i nonkonformizmu, zaś po śmierci będących przedmiotem żenujących sporów o prawo do pochówku, spuścizny twórczej, przyznawania zasług.

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: społeczeństwa wobec wybitnych jednostek

l)        Aleksander Fredro, Zemsta – do samodzielnego przypomnienia.

Środki wyrazu artystycznego i ich funkcje

Klasyfikacja środków wyrazu artystycznego (środków językowych służących do ukształtowania wypowiedzi w stylu artystycznym, w dziele literackim)

1. Fonetyczne (brzmieniowe)

- aliteracja: powtórzenia tych samych głosek w wyrazach sąsiadujących ze sobą (czarna krowa, w kropki bordo…). Często w funkcji nadania szczególnych walorów brzmieniowych; rytmizacji wypowiedzi; podkreślenia konceptu poetyckiego.

- onomatopeja: naśladowanie dźwięków, odgłosów, poprzez wyrazy naśladujące swoim brzmieniem opisywane zjawisko lub dźwięki wydawane przez opisywany przedmiot lub zjawisko (I koła turkocą, i puka, i stuka to: Tak to to tak, tak to to tak, tak to to tak, tak to to tak!). Często w funkcji zdynamizowania wypowiedzi; wprowadzenia czytelnika w nastrój wiersza; uplastycznienia opisu; wywołania skojarzenia dźwiękowego.

2. Fleksyjne (związane z odmianą wyrazów), w celach stylizowania wypowiedzi, np. archaizacji, kolokwializacji, dialektyzacji (ciekawaś pani tego malunku?; Tu cię, wiedźmo, dopadlim, itp.).

3. Słowotwórcze (wynikające z nowatorstwa językowego)

- neologizmy: słowa nowe, powstałe zgodnie z zasadami słowotwórczymi danego języka, np. leśmianizmy (najdalszość, bezcel, bylejaczyć), złożenia (różanopalca, szybkonogi, sowiooka). Często w funkcji odświeżania, wzbogacania języka; zaskakiwania odbiorcy; tworzenia nastroju; niebanalnego wyrażania uczuć podmiotu lirycznego.

- zdrobnienia i zgrubienia. Często w funkcji ekspresywnej, nasycenia wypowiedzi określonymi emocjami (sympatii, życzliwości, aprobaty, dezaprobaty, rubaszności, itp.).

4.  Składniowe (związane z budową zdania):

- apostrofa: bezpośredni zwrot do adresata (Gościu, siądź pod mym liściem!; Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?). Często w funkcji podkreślenia bezpośredniej więzi z adresatem, potrzebą przekazania właśnie jemu ważnego komunikatu.

- pytanie retoryczne: zadane bez oczekiwania odpowiedzi (Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy, / Aż do samego środka, do jądra gęstwiny?). W celu podkreślenia przekonań mówiącego, jego emocji, np. ironii; perswazyjności wypowiedzi.

- inwersja: zmiana szyku wyrazów w zdaniu (Twojego Dafnis brzegu stojąc podle / Cudnej się we szkle przygląda urodzie). Często w celu wydobycia nieoczekiwanych znaczeń; uwypuklenia wartości określonych słów; poetyzacji wypowiedzi.

- elipsa: pominięcie jakiegoś składnika zdania (pokój – szczęśliwość, ale bojowanie / Byt nasz podniebny). W funkcji skrótu poetyckiego lub stylizacji na mowę potoczną.

- powtórzenie: wielokrotne powracanie wyrazów, elementów zdania w tekście (Pan tu nie stał, zwracam panu uwagę, / że nigdy nie stał pan za nami / murem). W celu uwypuklenia treści; retoryczności wypowiedzi; uzyskania efektów brzmieniowych.

- anafora: powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów, strof, zdań (Żem często dumał nad mogiłą ludzi / Żem prawie nie znał rodzinnego domu). W celu uwypuklenia jakiejś treści; uzyskania efektów brzmieniowych.

- epifora: powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na końcu kolejnych wersów, strof, zdań (Na moście stoi człowiek, / przed sklepem stoi człowiek, / rękę wyciąga człowiek, / pięść za­ciska człowiek). W celu uwypuklenia jakiejś treści; uzyskania efektów brzmieniowych.

- paralelizm: powtarzanie podobnie zbudowanych pod względem składniowym fragmentów tekstu (Ty pójdziesz górą, ty pójdziesz górą, a ja doliną / Ty zakwitniesz różą, ty zakwitniesz różą, a ja kaliną). W celu stylizacji ludowej; uzyskaniu efektów brzmieniowych.

- wyliczenie: wymienianie (czasem opis) kolejnych elementów obrazu poetyckiego (Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt – żywot ludzki słynie). W celu uwypuklenia jakiejś treści; uzyskania efektów brzmieniowych.

- wykrzyknienie: zdanie wykrzyknikowe, wtrącone w tok wypowiedzi (lecz widać można żyć bez powietrza!). W celu uwypuklenia postawy emocjonalnej podmiotu; podkreślenia retoryczności wypowiedzi.

5. Leksykalno-znaczeniowe, tropy (przekształcające znaczenie wypowiedzi)

- epitet (stały, metaforyczny): określenie rzeczownika przymiotnikiem, imiesłowem, innym rzeczownikiem (gromowładny, różanopalca, szklane jezioro). W celu uwypuklenia cech osoby, przedmiotu, zjawiska; wyrażenia stosunku emocjonalnego mówiącego do obiektu; uplastycznienie obrazu poetyckiego.

- porównanie: wskazanie podobieństwa jakiegoś obiektu do innego, z użyciem dwuczłonowej konstrukcji połączoną wyrazami: jak, jako, jak gdyby, niby, niczym, na kształt (wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi). W celu uplastycznienia obrazu; konkretyzacji rzeczy abstrakcyjnych; zaskoczenia odbiorcy oryginalnością skojarzeń.

- metafora: wyrażenie, w obrębie którego następuje zamierzona zmiana znaczenia jego składników (Śrebrne w głowie nici). W celu zaskoczenia; zachwycenia odbiorcy; wywoływania nowych skojarzeń; uplastycznienia opisu.

- animizacja: metafora nadająca przedmiotom, zjawiskom przyrody, cechy istot żywych (Stoi na stacji lokomotywa / Ciężka ogromna i pot z niej spływa – Tłusta oliwa / Stoi i sapie, dyszy i dmucha, / Żar z rozgrzanego brzucha jej bucha). W celu zdynamizowania obrazu poetyckiego; wyrażenia stosunku emocjonalnego; psychizacji krajobrazu.

- antropomorfizacja: typ animizacji, nadającej obiektom cechy ludzkie, ale tylko w ograniczonym zakresie (Wiatrak ręce ogromne rozłożył). W celu zdynamizowania obrazu poetyckiego; wyrażenia stosunku emocjonalnego; psychizacji krajobrazu.

- personifikacja: metafora nadająca obiektom całkowicie ludzką postać – w wyniku czego zachowują się one i przemawiają jak człowiek (Na straganie w dzień targowy / Takie słyszy się rozmowy / Może pan się o mnie oprze / Pan tak więdnie, panie koprze / Cóż się dziwić, mój szczypiorku / Leżę tutaj już od wtorku). W celu zdynamizowania obrazu poetyckiego; wyrażenia stosunku emocjonalnego.

- metonimia (w tym synekdocha): zastąpienie nazwy przedmiotu lub zjawiska inną nazwą (czytać Mickiewicza, genialne pióro, wychylić kielich, stół zastawiono porcelaną i srebrem). W funkcji skrótu poetyckiego; w celu uzyskania oryginalnego połączenia wyrazów.

- oksymoron: zestawienie wyrazów o wykluczających się znaczeniach (gorzkie szczęście, białe noce, maleńka potęga). W celu odsłonięcia nowych pokładów znaczeniowych słów; tworzenia silnych efektów poetyckich; uwznioślenia wypowiedzi.

- hiperbola: przesadne wyolbrzymienie, przejaskrawienie obrazu jakiegoś obiektu, zjawiska, jego rozmiaru, siły oddziaływania (morze łez, oszalały z gniewu, szatański pomiot). W celu wywołania silnej reakcji emocjonalnej odbiorcy; wytworzenia nastroju patetycznego; nastroju wzniosłego, grozy.

- peryfraza: omówienie, zastąpienie nazwy jakiegoś obiektu jego opisem (miasto nad Czarną Hańczą). W funkcji poetyzacji wypowiedzi; w celu wprowadzenia podniosłego nastroju.

- symbol: motyw będący znakiem treści głęboko ukrytych, często niejasnych i niejednoznacznych, wieloznaczność różni symbol od alegorii (A imię jego czterdzieści i cztery). W celu wprowadzenia zagadki, tajemnicy; stworzenia możliwości odczytań wielopoziomowych, wieloznacznych.

- alegoria: motyw, który poza znaczeniem dosłownym ma też znaczenie ukryte, domyślne, jednoznacznie interpretowane (bo utrwalone w kulturze), co różni alegorię od symbolu (Lecz wy, coście mnie znali, w podaniach przekażcie / Żem dla ojczyzny sterał moje lata młode / A póki okręt walczył – siedziałem na maszcie / A gdy tonął – z okrętem poszedłem pod wodę). W celu spotęgowania obrazowości wypowiedzi; przedstawienia pojęć abstrakcyjnych przy pomocy ujęć personifikujących.

- ironia: sposób wypowiedzi wykorzystujący sprzeczność między dosłownym znaczeniem środków językowych, a intencją mówiącego, wyrażoną nie wprost (ja tak kocham uczyć! Jaka piękna sukienka! Jaki ty mądry jesteś!). W celu zadrwienia, wyszydzenia, ośmieszenia; osiągnięcia efektu komizmu.

Oświecenie – przypomnienie najważniejszych wiadomości, pod kątem matury

1.      Ramy chronologiczne i nazwy epoki:

- lata 80. XVII w. – koniec wieku XVIII (Europa); lata 40. XVIII w. – lata 20. XIX w. (Polska)

- oświecenie – światłem rozumu mroku ciemnoty, zacofania, zabobonu

2.       Ważniejsze wydarzenia historyczne (patrz wydarzenia schyłku baroku oraz:  1787 – uchwalenie Konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki; 1789-1799 – rewolucja francuska; 1764-1795 – panowanie ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego; 1772 – I rozbiór Polski; 1788-1792 – obrady Sejmu Czteroletniego; 1793 – II rozbiór Polski; 1795 – III rozbiór Polski; 1815 – utworzenie Królestwa Polskiego

3.      Kluczowe pojęcia:

- racjonalizm – rozum jako najskuteczniejsze narzędzie poznawania rzeczywistości (zanegowanie religii jako podstawy wiedzy o świecie, odrzucenie autorytetu Kościoła w sprawach nauki)

- sensualizm – świat można skutecznie poznawać za pośrednictwem zmysłów

- empiryzm – poznawanie świata ułatwiają eksperymenty, doświadczenia

- utylitaryzm – użyteczność: w zaspokajaniu potrzeb własnych należy uwzględniać dobro społeczne, pożytek dla innych ludzi

- deizm – przekonanie, że Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego istnienie

- ateizm – odrzucanie istnienia Boga

4.      Filozofia i myśl społeczno-polityczna (odwrót od teocentryzmu, epoka filozofów, rozumu, dynamicznych przeobrażeń społecznych, politycznych, nauki, literatury, sztuki)

- empiryzm (John Lock) – tabula rasa; doświadczanie jako podstawa poznania

- powrót do natury (Jean Jacques Rousseau) – negowanie wartości cywilizacji, postępu, nauki i propagowanie powrotu do natury; uzależnianie oceny człowieka od jego moralności, nie od rozumu

- liberalizm (Wolter) – moralność wyrasta z prawa naturalnego (wynikającego z natury i rozumu człowieka), niezależnie od wyznawanej religii; naprawa świata powinna stanowić cel życia każdego człowieka

5.      Sztuka epoki oświecenia (pod znakiem różnorodności)

- nurt klasycystyczny: powrót do estetyki antycznej – regularność, symetria, uporządkowanie, ład, harmonia; tematyka mitologiczna i historyczna, portrety, akty, widoki miast; naśladowanie wzorów antycznych w rzeźbie i architekturze; twórcy – Antonio Canova, Bernardo Belotto

- nurt rokoko: lekkość, dekoracyjność, asymetria, wyrafinowanie, egzotyzm; tematyka mitologiczna, dworska, pasterska; w rzeźbie i architekturze ozdobność, elegancja, dynamika

- sentymentalizm: lekkość, dekoracyjność, nastrojowość; motywy przyrodnicze, pasterskie, ludowe, pejzaże wiejskie

6.      Literatura, jej cechy i wybitni przedstawiciele:

- dydaktyzm – uczyć i wychowywać odbiorcę

- literatura jako narzędzie przekazu idei, pożądanych postaw i wzorów epoki (racjonalizm, tolerancja religijna, walka z ciemnotą i przywilejami kleru)

- piśmiennictwo jako sojusznik w dziele reformowania społeczeństwa i państwa (krytyka feudalizmu, propagowanie haseł rewolucji francuskiej: wolności i równości wszystkich ludzi)

- mecenat królewski jako początek państwowej opieki nad rozwojem kultury narodowej

- rozwój rynku czasopiśmienniczego: „Monitor”, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” – jako pisma wspierające reformowanie państwa i edukację społeczeństwa w duchu idei oświeceniowych; jako płaszczyzna rozwoju publicystycznych gatunków literackich

- nurty literackie: klasycyzm – korzystanie z wzorców i form antycznych (przejrzystość, ład, harmonia), powrót do zasady trzech jedności w utworach dramatycznych, do zasady stosowności i mimetyzmu; tematyka: zacofanie i konserwatyzm, brak poszanowania dla wartości narodowych i hołdowanie cudzoziemskim modom, propagowanie oświeceniowych wzorców i nowoczesnych postaw obywatelskich, tematyka patriotyczna, obyczajowość, przywary ludzkie; sentymentalizm – skupienie na sferze uczuć, przeżywania i bliskim związku człowieka z naturą; człowiek wrażliwy, czuły, skłonny do refleksji jako bohater literacki; tematyka: miłosna, przyroda w ujęciu upiększonym, idealizowane bytowanie na wsi

- twórcy: Europa - Wolter (Kandyd), Jean Jacques Rousseau (Nowa Heloiza), Denis Diderot (Kubuś Fatalista i jego pan, Wielka encyklopedia francuska), Jonathan Swift (Podróże Guliwera); Polska – Ignacy Krasicki (bajki, satyry, Monachomachia), Julian Ursyn Niemcewicz (Powrót posła), Franciszek Zabłocki (Fircyk w zalotach)

7.      Ważniejsze wzorce i antywzorce osobowe oświecenia

a) bohaterowie pozytywni

- bohater oświecony (racjonalista, postępowy, patriota, nowoczesny obywatel: Do króla, Ignacy Krasicki)

- bohater sentymentalny (wrażliwy, uczuciowy, melancholijny, miłośnik przyrody: Laura i Filon, Franciszek Zabłocki)

- oświecony sarmata (kultywujący tradycję, reformowalny patriota: Powrót posła, Jan Ursyn Niemcewicz)

b) bohaterowie negatywni

- żona modna (postać próżna, niewolniczo przywiązana do mody wg wzorców francuskich, zainteresowana wyłącznie zabawą i zbytkiem: Żona modna, Ignacy Krasicki)

- fircyk (postać bezrefleksyjna, próżniak, lekkoduch, modniś: Fircyk w zalotach, Franciszek Zabłocki)

8.      Popularne motywy literackie epoki

- ojczyzna, patriotyzm: troska o państwo, idee jego reformowania, wskazywanie wad narodowych i kierunków naprawy Rzeczypospolitej, wzorce osobowe patriotów (I. Krasicki, J.U. Niemcewicz, J. Wybicki)

- podróż i utopijne wizje państwa: nieprawdopodobne wyprawy, prowadzące do egzotycznych krain, utopijnych państw, zamieszkiwanych przez szczęśliwe społeczeństwa – jako wyraz tęsknoty za organizacją państw wg zasad równości, sprawiedliwości społecznej, idei oświeceniowych (J. Swift, I. Krasicki)

- miłość – sercowe, szczęśliwie sfinalizowane, perypetie kochanków, zwykle w okolicznościach i z udziałem natury (F. Zabłocki)

- arkadia – (patrz motywy epoki odrodzenia) (F. Zabłocki)

9.      Ważniejsze teksty literackie oświecenia: twórczość Ignacego Krasickiego

a)      Hymn do miłości ojczyzny

- hymn – cechy: podniosła pieśń wychwalająca bóstwo, niezwykłego bohatera, idee lub wartości; styl patetyczny, uroczysty

- tematyka, problematyka – przykład liryki patriotycznej, podkreślającej najwyższą wartość miłości do ojczyzny, dla której nie tylko warto poświęcić dobra materialne, ale też cierpieć i ofiarować życie

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: motywu patriotyzmu w literaturze

b)     bajki

- bajka – cechy: krótki utwór wierszowany lub pisany prozą, o charakterze dydaktycznym. Pod postacią zwierzęcych (zwykle) bohaterów i relacji między nimi, skrywa się uniwersalna prawda o ludziach: ich charakterach, przywarach, stosunkach wzajemnych, życiu społecznym.

- tematyka – wynika z zagadnień moralnych, psychologicznych, np. tchórzostwo a odwaga  (Szczur i kot, Malarze), politycznych, np. wolność a niewola (Ptaszki w klatce), filozoficznych, np. bierne przemijanie a poszukiwania sensu życia, albo obraz świata i ludzi w nieupiększonym ujęciu (Wstęp do bajek), społecznych np. relacje między silnym, a słabym (Jagnię i wilcy), obyczajowych, np. hipokryzji (Dewotka). Podejmowana tematyka ma ujęcie satyryczne, prześmiewcze, ironiczne, dowcipne, co łagodzi ich pesymistyczną wymowę

- kompozycja – bajki epigramatyczne: maska zwierzęca, zwięzłość, lapidarność, kontrasty, zaskakująca puenta; bajki narracyjne: utwory dłuższe, o rozbudowanej fabule, elementach dramatycznych (dialogi), konstruowane zgodnie z ideą racjonalizmu i klasycznymi wzorcami literackimi (przejrzystość, precyzja, oszczędność środków wyrazu), bohaterami są ludzie, przedmioty

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: dydaktyzmu literatury; wad ludzkich; relacji międzyludzkich i mechanizmów życia społecznego

c)      satyry

- satyra – cechy: swobodnie skomponowany utwór wierszowany o gawędziarskim charakterze i wymowie dydaktycznej, wymierzony w ludzkie wady, postawy, określone środowiska społeczne

- tematyka – wynika z zagadnień obyczajowych, społecznych, np. ośmieszanie narodowych i ludzkich przywar, piętnowanie bezmyślnego podążania za modami cudzoziemskimi (Pijaństwo, Żona modna); politycznych doby polskiego oświecenia, np. krytyka konserwatyzmu politycznego (Do króla)

d)     Monachomachia – poemat heroikomiczny

- poemat heroikomiczny – cechy: parodiuje epos bohaterski, zderzając błahą treść ze wzniosłą formą – sytuacje mało ważne opisane są z użyciem wyszukanych, patetycznych środków stylistycznych, co daje efekt żartobliwej heroizacji i ośmieszenia bohaterów i wydarzeń, a także ośmieszenia podniosłego stylu narracji

- kompozycja – sześć pieśni złożonych z 8-wersowych strof 11-zgłoskowych; wydarzenia na 2 planach – ludzkim i boskim; porównania homeryckie o wydźwięku komicznym; obecność parodii, ironii, dowcipu słownego, humoru sytuacyjnego

- tematyka, problematyka – fikcyjna wojna mnichów z klasztorów dominikanów i karmelitów stała się pretekstem do skierowania ostrza satyry Krasickiego przeciwko próżniaczemu życiu, ciemnocie, łakomstwu i pijaństwu, obecnym w tzw. zakonach żebraczych, a jednocześnie przeciwko sarmackiemu zacofaniu i niechęci do nauki

- zagadnienia do wykorzystania w wypowiedziach na temat: parodii eposu bohaterskiego; satyry społecznej; krytyki kleru w literaturze